پیامبران
داستان حضرت یوسف در سوره یوسف
داستان حضرت یوسف به ترتیب از سوره یوسف (۱۲): خواب، چاه، مصر، زندان، خواب پادشاه و دیدار دوباره، همراه با درسها.
قرآن داستان کامل حضرت یوسف را در یک سوره میآورد؛ از رؤیایی در کودکیاش تا پیوند دوباره با خانوادهاش. خدا آن را بهترین داستانها مینامد (12:3). این مقاله سوره را به ترتیب دنبال میکند و درسهایی را نشان میدهد که خود متن بر آنها دلالت دارد.
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ ٱلْقَصَصِ بِمَآ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ هَـٰذَا ٱلْقُرْءَانَ وَإِن كُنتَ مِن قَبْلِهِۦ لَمِنَ ٱلْغَـٰفِلِينَ ٣
ما بهترین داستان را با وحی کردن این قرآن بر تو می خوانیم و تو یقیناً پیش از آن از بی خبران [نسبت به این بهترین داستان] بودی.
سوره يوسف (12:3)
رؤیا
یوسف هنوز جوان بود که رؤیایش را برای پدر تعریف کرد. در آن رؤیا، یازده ستاره و خورشید و ماه بر او سجده میکردند (12:4). پدرش، یعقوب، معنای رؤیا را دریافت. به پسرش هشدار داد که آن را برای برادرانش نگوید، چون ممکن بود نقشهای برای آسیب رساندن به او بکشند (12:5).
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَـٰٓأَبَتِ إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًۭا وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَـٰجِدِينَ ٤
[یاد کن] آن گاه که یوسف به پدرش گفت: پدرم! من در خواب دیدم یازده ستاره و خورشید و ماه برایم سجده کردند!
سوره يوسف (12:4)
نقشه برادران
برادران یوسف از او آزرده بودند. حس میکردند پدرشان یوسف و برادر کوچکترش را بیش از بقیه دوست دارد (12:8). دو راه پیش روی خود گذاشتند: یوسف را بکشند یا او را به سرزمینی دور بفرستند (12:9). یکی از آنها ته چاه را پیشنهاد کرد، جایی که کاروانی رهگذر او را بردارد (12:10).
إِذْ قَالُوا۟ لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَىٰٓ أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ ٨ ٱقْتُلُوا۟ يُوسُفَ أَوِ ٱطْرَحُوهُ أَرْضًۭا يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَتَكُونُوا۟ مِنۢ بَعْدِهِۦ قَوْمًۭا صَـٰلِحِينَ ٩ قَالَ قَآئِلٌۭ مِّنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا۟ يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِى غَيَـٰبَتِ ٱلْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ ٱلسَّيَّارَةِ إِن كُنتُمْ فَـٰعِلِينَ ١٠
(8) [یاد کن] هنگامی را که برادران گفتند: با اینکه ما گروهی نیرومندیم، یوسف و برادرش نزد پدرمان از ما محبوب ترند، و قطعاً پدرمان در اشتباه روشن و آشکاری است. (9) [یکی گفت:] یوسف را بکشید و یا او را در سرزمین نامعلومی بیندازید، تا توجه و محبت پدرتان فقط معطوف به شما شود. و پس از این گناه [با بازگشت به خدا و عذرخواهی از پدر] مردمی شایسته خواهید شد. (10) یکی از آنان گفت: یوسف را نکشید، اگر می خواهید کاری بر ضد او انجام دهید، وی را در مخفی گاه آن چاه اندازید، که برخی رهگذران او را برگیرند [و با خود ببرند!!]
سوره يوسف (12:8-10)
برادران نقشه را عملی کردند. یوسف را در چاه گذاشتند. آن شب گریهکنان نزد پدرشان بازگشتند. پیراهنی با خونی دروغین به او نشان دادند و گفتند گرگی یوسف را خورده است (12:16-17).
یعقوب فریب داستان را نخورد. گفت این را با صبری زیبا — که در عربی به آن صبر جمیل میگویند — تحمل خواهد کرد و از خدا یاری خواست (12:18).
وَجَآءُو عَلَىٰ قَمِيصِهِۦ بِدَمٍۢ كَذِبٍۢ ۚ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًۭا ۖ فَصَبْرٌۭ جَمِيلٌۭ ۖ وَٱللَّهُ ٱلْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ ١٨
و خونی دروغین بر پیراهنش آوردند [تا یعقوب مرگ یوسف را باور کند]. گفت: چنین نیست که می گویید، بلکه نفس شما کاری [زشت را] در نظرتان آراست [تا انجامش بر شما آسان شود] در این حال صبری نیکو [مناسب تر است]؛ و خداست که بر آنچه شما [از وضع یوسف] شرح می دهید از او یاری خواسته می شود.
سوره يوسف (12:18)
فروختهشدن در مصر
کاروانی نزدیک چاه ایستاد و مردی را برای آب آوردن فرستاد. او پسر را بالا کشید و خبر را فریاد زد (12:19). بازرگانان بعدها یوسف را به بهایی اندک، چند سکه، فروختند، چون برایش ارزشی قائل نبودند (12:20). خریدار او یکی از مقامهای ارشد مصر بود. به همسرش گفت با پسر خوب رفتار کند، چون ممکن بود به کارشان بیاید یا او را به فرزندی بگیرند (12:21). متن میگوید که خدا یوسف را در آن سرزمین جای داد و به او آموخت که رخدادها را تعبیر کند.
خانه عزیز مصر
وقتی یوسف به کمال قدرت رسید، الله به او حکم و دانش داد (12:22). زن خانه کوشید او را به گناه بکشاند. درها را بست و او را دعوت کرد. یوسف امتناع کرد و به الله پناه برد. گفت که سرورش با او نیکی کرده است و ستمکاران رستگار نمیشوند (12:23).
وَرَٰوَدَتْهُ ٱلَّتِى هُوَ فِى بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِۦ وَغَلَّقَتِ ٱلْأَبْوَٰبَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ۚ قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِ ۖ إِنَّهُۥ رَبِّىٓ أَحْسَنَ مَثْوَاىَ ۖ إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلظَّـٰلِمُونَ ٢٣ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِۦ ۖ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَآ أَن رَّءَا بُرْهَـٰنَ رَبِّهِۦ ۚ كَذَٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ ٱلسُّوٓءَ وَٱلْفَحْشَآءَ ۚ إِنَّهُۥ مِنْ عِبَادِنَا ٱلْمُخْلَصِينَ ٢٤
(23) و آن [زنی] که یوسف در خانه اش بود، از یوسف با نرمی و مهربانی خواستار کام جویی شد، و [در فرصتی مناسب] همه درهای کاخ را بست و به او گفت: پیش بیا [که من در اختیار توام] یوسف گفت: پناه به خدا، او پروردگار من است، جایگاهم را نیکو داشت، [من هرگز به پروردگارم خیانت نمی کنم] به یقین ستمکاران رستگار نمی شوند. (24) بانوی کاخ [چون خود را در برابر یوسفِ پاکدامن، شکست خورده دید با حالتی خشم آلود] به یوسف حمله کرد و یوسف هم اگر برهان پروردگارش را [که جلوه ربوبیت و نور عصمت و بصیرت است] ندیده بود [به قصد دفاع از شرف و پاکی اش] به او حمله می کرد [و در آن حال زد و خورد سختی پیش می آمد و با مجروح شدن بانوی کاخ، راه اتهام بر ضد یوسف باز می شد، ولی دیدن برهان پروردگارش او را از حمله بازداشت و راه هر گونه اتهام از سوی بانوی کاخ بر او بسته شد]. [ما] این گونه [یوسف را یاری دادیم] تا زد و خورد [ی که سبب اتهام می شد] و [نیز] عمل خلاف عفت آن بانو را از او بگردانیم؛ زیرا او از بندگان خالص شده ما [از هر گونه آلودگی ظاهری و باطنی] بود.
سوره يوسف (12:23-24)
آیهٔ بعد میگوید که او به یوسف دل بسته بود و اگر یوسف نشانهای از پروردگارش نمیدید، به او گرایش مییافت (12:24). دانشمندان این آیه را به گونههای مختلف تفسیر میکنند و همگی اتفاق دارند که یوسف هیچ خطایی نکرد. آن دو به سوی در شتافتند. حقیقت آشکار شد وقتی پیراهن یوسف از پشت پارهشده یافت شد. متن میگوید شاهدی از خانوادهٔ او سخن گفت (12:25-28).
سپس داستان در شهر پیچید. زنان دربارهٔ همسر وزیر سخن گفتند. او آنان را به ضیافتی دعوت کرد و به هر یک چاقویی داد. وقتی یوسف را دیدند، چنان مبهوت شدند که دستان خود را بریدند (12:30-31). یوسف گفت که زندان برای او از آنچه او را به آن میخوانند خوشتر است (12:33). الله او را از نیرنگشان حفظ کرد و او مدتی به زندان افتاد (12:34-35).
تفسیرهای بعدی به آن زن نامی میدهند، اما قرآن چنین نمیکند. متن تمرکز خود را بر ایمان و خویشتنداری یوسف نگه میدارد.
زندان
دو جوان همراه او به زندان وارد شدند. یکی گفت که خود را در خواب میبیند که شراب میفشارد. دیگری گفت که نان بر سر داشت و پرندگان از آن میخوردند (12:36). یوسف پیش از آنکه به آنان پاسخ دهد، آنان را به الله دعوت کرد. پرسید آیا خدایان پراکندهٔ بسیار بهترند یا اللهِ یگانه. به آنان گفت که فرمان تنها از آنِ الله است (12:39-40).
سپس یوسف تعبیر خواب را گفت. مرد اول آزاد میشد و دوباره ساقی میشد. مرد دوم اعدام میشد (12:41). یوسف از مردی که آزاد میشد خواست تا او را نزد سرورش یاد کند. آن مرد فراموش کرد و یوسف چند سال دیگر در زندان ماند (12:42).
خواب پادشاه
پادشاه خوابی دید. هفت گاو فربه را هفت گاو لاغر خوردند و پس از هفت خوشهٔ سبز، هفت خوشهٔ خشک آمد (12:43). مشاورانش نتوانستند آن را تفسیر کنند. زندانی آزادشده یوسف را به یاد آورد و خواست تا نزد او برود (12:45).
وَقَالَ ٱلْمَلِكُ إِنِّىٓ أَرَىٰ سَبْعَ بَقَرَٰتٍۢ سِمَانٍۢ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌۭ وَسَبْعَ سُنۢبُلَـٰتٍ خُضْرٍۢ وَأُخَرَ يَابِسَـٰتٍۢ ۖ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلْمَلَأُ أَفْتُونِى فِى رُءْيَـٰىَ إِن كُنتُمْ لِلرُّءْيَا تَعْبُرُونَ ٤٣
و پادشاه [مصر به بارگاه نشینانش] گفت: پی در پی در خواب می بینم که هفت گاو لاغر، هفت گاو فربه را می خورند، و نیز هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشک را مشاهده می کنم؛ شما ای بزرگان! اگر تعبیر خواب می دانید درباره خوابم نظر دهید.
سوره يوسف (12:43)
یوسف پاسخ داد. مصر هفت سال برداشت خوب در پیش داشت. سپس هفت سال سخت از پی میآمد که مردم از آنچه ذخیره کرده بودند میخوردند. او توصیه کرد که غله را در خوشههایش رها کنند، مگر آنچه برای خوردن نیاز داشتند (12:46-47). پس از سالهای سخت، سالی پر از باران و فراوانی فرا میرسید (12:48-49).
وقتی پادشاه او را خواست، یوسف نخست خواست درباره ماجرای زنان تحقیق شود (12:50). زنان حقیقت را اعتراف کردند (12:51). یوسف گفت که در نهان به هیچکس خیانت نکرده است. او همچنین نفس خود را بیعیب اعلام نکرد. نفس آدمی اغلب به بدی فرمان میدهد، مگر کسی که الله بر او رحم کند (12:52-53).
قدرت در سرزمین
پادشاه صداقت یوسف را شناخت و به او مقامی مورد اعتماد داد. یوسف خواست که بر انبارها گماشته شود، چون نگهبانی دقیق و آگاه بود (12:54-55).
قَالَ ٱجْعَلْنِى عَلَىٰ خَزَآئِنِ ٱلْأَرْضِ ۖ إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌۭ ٥٥
یوسف گفت: مرا سرپرست خزانه های این سرزمین قرار ده؛ زیرا من نگهبان دانایی هستم.
سوره يوسف (12:55)
برادران به مصر میآیند
وقتی قحطی به سرزمین کنعان رسید، برادران یوسف برای خرید غله به مصر آمدند. آنها او را نشناختند، اما او بیدرنگ آنان را شناخت (12:58). او آنچه خواستند به آنها داد. همچنین پولشان را در بارهایشان بازگذاشت (12:61-62).
او از آنها خواست دفعه بعد برادر کوچکترشان را بیاورند. بدون او، دیگر غلهای دریافت نمیکردند (12:59-60). پدرشان یعقوب در فرستادن بنیامین تردید داشت. او تنها پس از آنکه آنها پیمانی استوار به او دادند، راضی شد (12:63-64).
وقتی با بنیامین بازگشتند، یوسف در خلوت خود را به برادرش شناساند. از او خواست از آنچه دیگران کرده بودند غمگین نشود (12:69). سپس جامی در بار بنیامین گذاشته شد و برادران به دزدی متهم شدند (12:70). یوسف با تدبیری که الله چیده بود، بنیامین را نزد خود نگه داشت (12:76).
برادر بزرگتر بدون اجازه پدرش از بازگشت به خانه خودداری کرد (12:80). دیگران نزد یعقوب بازگشتند و خبر را به او گفتند. یعقوب دوباره گفت که صبر شایستهتر است، و امید داشت الله همه آنها را به او بازگرداند (12:83).
قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًۭا ۖ فَصَبْرٌۭ جَمِيلٌ ۖ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَأْتِيَنِى بِهِمْ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْعَلِيمُ ٱلْحَكِيمُ ٨٣
[برادران پس از بازگشت به کنعان، ماجرا را برای پدر بیان کردند، یعقوب] گفت: [نه چنین است که می گویید] بلکه نفوس شما کاری [زشت] را در نظرتان آراست [تا انجامش بر شما آسان شود] پس من بدون جزع و بیتابی شکیبایی می ورزم، امید است خدا همه آنان را پیش من آرد؛ زیرا او بی تردید، دانا و حکیم است.
سوره يوسف (12:83)
چشمان یعقوب از اندوه سفید شد، و غمش را در دل نگه داشت (12:84). او به پسرانش گفت که در جستوجوی یوسف و برادرش بروند. به آنها یادآوری کرد که از رحمت الله ناامید نشوند، زیرا تنها کافران ناامید میشوند (12:87).
دیدار دوباره
برادران دوباره در حالی که تنگدست بودند و کمک میخواستند به مصر آمدند. یوسف از آنان پرسید آیا میدانند با او و برادرش چه کردهاند (12:89). آنان پی بردند که او کیست. یوسف به آنان گفت که الله به او و برادرش لطف کرده است. او گفت هر کس از الله پروا کند و شکیبایی ورزد، الله پاداش نیکوکاران را تباه نمیکند (12:90).
قَالُوٓا۟ أَءِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ ۖ قَالَ أَنَا۠ يُوسُفُ وَهَـٰذَآ أَخِى ۖ قَدْ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيْنَآ ۖ إِنَّهُۥ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ ٩٠
گفتند: شگفتا! آیا تو خود یوسفی؟! گفت: من یوسفم و این برادر من است، همانا خدا بر ما منت نهاده است؛ بی تردید هر کس پرهیزکاری کند و شکیبایی ورزد، [پاداش شایسته می یابد]؛ زیرا خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی کند.
سوره يوسف (12:90)
او به آنان گفت که در آن روز هیچ سرزنشی بر آنان نیست و از الله خواست آنان را ببخشد (12:91-92).
قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ ٱلْيَوْمَ ۖ يَغْفِرُ ٱللَّهُ لَكُمْ ۖ وَهُوَ أَرْحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ ٩٢
گفت: امروز هیچ ملامت و سرزنشی بر شما نیست، خدا شما را می آمرزد و او مهربان ترین مهربانان است.
سوره يوسف (12:92)
یوسف از آنان خواست تا همهٔ خانواده را به مصر بیاورند. هنگامی که پیراهن بر چهرهٔ یعقوب گذاشته شد، بیناییاش بازگشت (12:93-96). خانواده وارد مصر شدند و در برابر یوسف سر فرود آوردند. او گفت این همان معنای خوابی است که مدتها پیش دیده بود و الله آن را به حقیقت پیوسته است (12:100).
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى ٱلْعَرْشِ وَخَرُّوا۟ لَهُۥ سُجَّدًۭا ۖ وَقَالَ يَـٰٓأَبَتِ هَـٰذَا تَأْوِيلُ رُءْيَـٰىَ مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّى حَقًّۭا ۖ وَقَدْ أَحْسَنَ بِىٓ إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ ٱلسِّجْنِ وَجَآءَ بِكُم مِّنَ ٱلْبَدْوِ مِنۢ بَعْدِ أَن نَّزَغَ ٱلشَّيْطَـٰنُ بَيْنِى وَبَيْنَ إِخْوَتِىٓ ۚ إِنَّ رَبِّى لَطِيفٌۭ لِّمَا يَشَآءُ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْعَلِيمُ ٱلْحَكِيمُ ١٠٠
و پدر و مادرش را بر تخت بالا برد و همه برای او به سجده افتادند و گفت: ای پدر! این تعبیر خواب پیشین من است که پروردگارم آن را تحقق داد، و یقیناً به من احسان کرد که از زندان رهاییم بخشید، و شما را پس از آنکه شیطان میان من و برادرانم فتنه انداخت، از آن بیابان نزد من آورد، پروردگارم برای هر چه بخواهد با لطف برخورد می کند؛ زیرا او دانا و حکیم است.
سوره يوسف (12:100)
آنچه این داستان میآموزد
این سوره درسهای بسیاری دارد. برخی در متن بیان شدهاند و برخی دیگر تأملاتی است که عالمان در طول قرنها به آن رسیدهاند.
- شکیبایی پاداش دارد، حتی وقتی آزمایش سالها به درازا بکشد. شکیبایی یعقوب و دوران زندان یوسف هر دو این را نشان میدهند. قرآن میگوید الله پاداش شکیبایان را تباه نمیکند.
- هنگام وسوسه، به الله پناه ببرید. یوسف با وسوسه جدل نکرد؛ او به الله روی آورد (12:23-24).
- حسادت آسیب میزند. نقشهٔ برادران سالها اندوه برای پدرشان و خودشان به بار آورد.
- از رحمت الله ناامید نشوید. یادآوری یعقوب در 12:87 در هر موقعیت سختی به کار میآید.
- تدبیر الله ممکن است به کندی آشکار شود. خواب یوسف تنها پس از سالها به حقیقت پیوست.
- صداقت دربارهی ضعف خویش، خود نوعی قوت است. یوسف ادعا نکرد که از خطا در امان است (12:53).
- بخشش را میتوان در همان لحظهای که فرا میرسد، بخشید. یوسف به برادرانش گفت که هیچ سرزنشی بر آنان نیست (12:92).
این سوره با آیهای به پایان میرسد که مستقیم با خواننده سخن میگوید.
لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌۭ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ ۗ مَا كَانَ حَدِيثًۭا يُفْتَرَىٰ وَلَـٰكِن تَصْدِيقَ ٱلَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَىْءٍۢ وَهُدًۭى وَرَحْمَةًۭ لِّقَوْمٍۢ يُؤْمِنُونَ ١١١
به راستی در سرگذشت آنان عبرتی برای خردمندان است. [قرآن] سخنی نیست که به دروغ بافته شده باشد، بلکه تصدیق کننده کتاب های آسمانی پیش از خود است و بیان گر هر چیز است و برای مردمی که ایمان دارند، سراسر هدایت و رحمت است.
سوره يوسف (12:111)