آموزش

شناخت قرآن

آیه‌الکرسی: معنا و زمان خواندن آن

معنای آیه‌الکرسی (۲:۲۵۵) عبارت به عبارت، دلیل نامیده شدن آن به بزرگ‌ترین آیه، و زمان‌هایی که مسلمانان آن را می‌خوانند.

5 دقیقه مطالعهبه‌روزرسانی ۲۹ مهر ۱۴۰۵

آیةالکرسی آیه 255 سوره بقره است. بسیاری از مسلمانان آن را زود می‌آموزند و بسیاری هر شب پیش از خواب تلاوتش می‌کنند. پیامبر ﷺ آن را بزرگ‌ترین آیه قرآن خوانده است. این مقاله معنای آن را عبارت به عبارت توضیح می‌دهد و زمان‌هایی را که مسلمانان آن را تلاوت می‌کنند پوشش می‌دهد.

ٱللَّهُ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْحَىُّ ٱلْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُۥ سِنَةٌۭ وَلَا نَوْمٌۭ ۚ لَّهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ ۗ مَن ذَا ٱلَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذْنِهِۦ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَىْءٍۢ مِّنْ عِلْمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ ۖ وَلَا يَـُٔودُهُۥ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ ٱلْعَلِىُّ ٱلْعَظِيمُ ٢٥٥

خدای یکتا که جز او هیچ معبودی نیست، زنده و قائم به ذات [و مدّبر و برپا دارنده و نگه دارنده همه مخلوقات] است، هیچ گاه خواب سبک و سنگین او را فرا نمی گیرد، آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است در سیطره مالکیّت و فرمانروایی اوست. کیست آنکه جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آنچه را پیش روی مردم است [که نزد ایشان حاضر و مشهود است] و آنچه را پشت سر آنان است [که نسبت به آنان دور و پنهان است] می داند. و آنان به چیزی از دانش او احاطه ندارند مگر به آنچه او بخواهد. تخت [حکومت، قدرت و سلطنت] ش آسمان ها و زمین را فرا گرفته و نگهداری آنان بر او گران و مشقت آور نیست؛ و او بلند مرتبه و بزرگ است.

سوره البقرة (2:255)

نام

آیه نام خود را از واژه کرسی گرفته است که در میان آن می‌آید. دانشمندان برای کرسی معانی مختلفی بیان می‌کنند. برخی می‌گویند همان تخت (عرش) است. برخی دیگر می‌گویند آفریده‌ای است کوچک‌تر از عرش که در زیر آن قرار دارد. از ابن عباس نقل شده است که کرسی را پایه‌ای زیر عرش توصیف کرده است.

آیه شکل یا اندازه کرسی را به‌تفصیل توصیف نمی‌کند. دانشمندان بر بیش از این اتفاق نظر ندارند. خواننده می‌تواند کرسی را بخشی از شکوه الله بپذیرد بی‌آنکه بخواهد آن را تصور کند.

بزرگ‌ترین آیه

در صحیح مسلم، پیامبر ﷺ از صحابی خود ابی بن کعب پرسید که به گمان او کدام آیه از کتاب الله بزرگ‌ترین است. ابی گفت الله و رسولش بهتر می‌دانند. پیامبر دوباره پرسید. این بار ابی آیةالکرسی را نام برد و پیامبر آن پاسخ را با گرمی پذیرفت.

برخی مفسران این عنوان را با اشاره به اینکه آیه بسیاری از نام‌ها و صفات الله را در یک جا گرد می‌آورد توضیح می‌دهند. آیه از یگانگی او، زندگی او، دانش او و تسلط او بر همه چیز سخن می‌گوید.

عبارت به عبارت

الله. هیچ معبودی جز او نیست.

آیه با توحید، یگانگی الله، آغاز می‌شود. واژه اله به معنای موجودی است که شایسته پرستش باشد. آیه می‌گوید تنها الله این حق را دارد. هر عبارت پس از این یکی بر این ادعای نخست بنا می‌شود.

زندهٔ جاودان، برپادارندهٔ پایدار.

دو نام در اینجا در کنار هم آمده‌اند. الحی همان کسی است که تا همیشه زنده است. القیوم همان کسی است که همه چیز را در هستی نگه می‌دارد و به هیچ چیز دیگری وابسته نیست. آفریده‌ها زنده می‌شوند و می‌میرند و برای بقای خود به دیگران نیاز دارند. اما الله چنین نیست. قرآن این دو نام را بار دیگر در سوره آل‌عمران (3:2) کنار هم می‌آورد.

نه چرت او را فرا می‌گیرد و نه خواب.

چرت و خواب از نیازهای انسان‌اند. این آیه می‌گوید که الله هرگز دچار ضعف یا نیاز به استراحت نمی‌شود. مراقبت او از آفرینش، حتی یک لحظه، متوقف نمی‌شود.

آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آنِ اوست.

هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آنِ الله است. او مالک آن است و آن را تدبیر می‌کند. خواننده‌ای که این جمله را می‌شنود، به یاد می‌آورد که هیچ چیز بیرون از مالکیت او نیست، از جمله چیزهایی که انسان آن‌ها را از خود می‌پندارد.

کیست که جز به اذن او در پیشگاه او شفاعت کند؟

هیچ‌کس نمی‌تواند در پیشگاه الله برای دیگری شفاعت کند مگر آنکه او اجازه دهد. این تصور را از میان می‌برد که هیچ آفریده‌ای بتواند الله را به کاری وادار کند. شفاعت وجود دارد، اما کاملاً به اجازهٔ الله وابسته است.

او می‌داند آنچه پیش روی آن‌هاست و آنچه پشت سر آن‌هاست.

الله می‌داند مردم چه کرده‌اند و چه چیزی در آینده برایشان رخ می‌دهد. مفسران برای «پیش رویشان و پشت سرشان» چند برداشت آورده‌اند. رایج‌ترین برداشت این است که گذشته و آینده، یا آنچه مردم می‌بینند و آنچه از آنان پنهان است را در بر می‌گیرد.

آنان بر هیچ چیز از دانش او احاطه نمی‌یابند، مگر بر آنچه او بخواهد.

مردم تنها آن اندازه می‌دانند که خداوند به آنان اجازه می‌دهد. این یادآوری محدودیت انسان است. مؤمن می‌تواند بسیار بیاموزد و دانش کسب کند، اما هرگز به گسترهٔ کامل دانش خداوند نمی‌رسد.

کُرسی او آسمان‌ها و زمین را فراگرفته است.

آیه به کُرسی بازمی‌گردد و می‌گوید که آن آسمان‌ها و زمین را فراگرفته است. این تصویر برای نشان دادن عظمت خداوند است. توصیفی جسمانی نیست و باید آن را بیانی از شکوه او دانست.

نگهداری آنها او را خسته نمی‌کند.

نگاه‌داشتن آسمان‌ها و زمین در نظم خود هیچ زحمتی برای خداوند ندارد. آیه به این اندیشه پاسخ می‌دهد که چنین کار سترگی شاید او را فرسوده کند. چنین نیست، زیرا او آفریده نیست و حدی ندارد.

و اوست بلندمرتبه، بزرگ.

آیه با دو نام پایان می‌یابد: Al-'Ali، بلندمرتبه، و Al-'Azim، بزرگ. آیه با یگانگی خداوند آغاز می‌شود و با عظمت او پایان می‌یابد.

هنگامی که مسلمانان آن را می‌خوانند

شناخته‌شده‌ترین زمان، هنگام خواب است. در صحیح بخاری آمده است که ابوهریره از زکات رمضان نگهبانی می‌کرد که دیدارکننده‌ای آمد و شروع به بردن غذا کرد. آن دیدارکننده پیشنهاد کرد آیه‌ای را به او بیاموزد که او را در طول شب حفظ کند. آن آیه، آیةالکرسی بود. چون ابوهریره ماجرا را به پیامبر ﷺ گفت، پیامبر فرمود که آن دیدارکننده راست گفته است، هرچند دروغگوست.

این آیه پس از هر نماز واجب نیز خوانده می‌شود. روایتی که نسائی ثبت کرده می‌گوید هر کس آن را پس از هر نماز بخواند، میان او و بهشت چیزی جز مرگ نیست. عالمان درجهٔ این روایت را متفاوت ارزیابی کرده‌اند. با این حال بسیاری از مسلمانان بر پایهٔ همین گزارش، آن را پس از هر نماز می‌خوانند.

بسیاری از مجموعه‌های اذکار صبح و شام، آیةالکرسی را نیز در بر می‌گیرند. مردم آن را برای حفاظت می‌خوانند، هم برای خود و هم برای خانه‌هایشان.

برخی ادعاهای رایج دربارهٔ خواندن آن به تعداد معینی بار با پاداشی مشخص، پشتوانهٔ محکمی ندارند. بهتر است به آنچه گزارش‌ها به روشنی می‌گویند پایبند بمانیم و آیه را با فهم و درک بخوانیم.

یادگیری آن

آیه را آهسته بخوانید، هر بار یک عبارت. پس از هر عبارت درنگ کنید و در معنای آن بیندیشید. برای بهره‌مند شدن از آیه لازم نیست تفسیر آن را بدانید.

با سه عبارت نخست آغاز کنید و هر هفته عبارت‌های بیشتری بیفزایید. دانستن معنای هر عبارت، حفظ آیه را آسان‌تر می‌کند و آیه به دعایی تبدیل می‌شود که هنگام گفتنش آن را می‌فهمید.

2:255 را در خوانندهٔ واژه‌به‌واژه بخوانید تا ببینید هر واژه چگونه با معنا پیوند می‌خورد.

ادامه مطالعه