آموزش

شناخت قرآن

قرآن چگونه تقسیم شده است: سوره، جزء، حزب و رکوع

قرآن چگونه به سوره، آیه، جزء، حزب، منزل و رکوع تقسیم می‌شود، هر تقسیم چه معنایی دارد و چرا این تقسیم‌بندی‌ها افزوده شده‌اند.

4 دقیقه مطالعهبه‌روزرسانی ۲۹ مهر ۱۴۰۵

قرآن 114 سوره و حدود 6,236 آیه دارد. این اعداد همانهایی هستند که بیشتر مصحفهای چاپی به کار میبرند. قرآن را همچنین به سی جزء، شصت حزب، هفت منزل و بخشهای فراوانی رکوع تقسیم کردهاند. این مقاله هر یک از این تقسیمها، کارکردشان و خاستگاهشان را توضیح میدهد.

سورهها

سوره فصلی از قرآن است. سورهها از نظر طول بسیار متفاوتاند. البقره 286 آیه دارد و طولانیترین سوره است. کوتاهترین سورهها سه آیه دارند و بسیاری از آنها در پایان قرآن آمدهاند.

بیشتر سورهها نام خود را از واژه یا موضوعی در متن گرفتهاند. البقره به معنای «گاو» است، برگرفته از داستان گاو در آن. النسا به معنای «زنان» است، زیرا این سوره بهتفصیل به مسائل خانواده میپردازد.

دانشمندان برای واژه سوره چند معنا آوردهاند. توضیح رایج آن است که به بخشی یا محدودهای با مرز مشخص اشاره دارد، و این با اینکه هر سوره خود یک واحد مستقل است سازگار است.

آیهها

آیه یک بند از قرآن است. این واژه همچنین به معنای نشانه است و قرآن هر دو معنا را به کار میبرد. هر آیه درون سورهٔ خود شمارهای دارد و همین شمارهگذاری است که به خواننده امکان میدهد «2:255» بگوید و مقصودش فهمیده شود.

عدد 6,236 شمارش کوفی است که بیشتر مصحفهای چاپی از آن پیروی میکنند. برخی شمارشهای دیگر اندکی متفاوتاند، عمدتاً در نحوهٔ شمارهگذاری بسملهٔ آغازین و چند قطعهٔ کوتاه. هنگامی که ترجمهای را با مصحفی مقایسه میکنید، بررسی کنید که هر دو از یک شمارش استفاده کنند.

جزء

جزء به معنای بخش است. قرآن به سی جزء با طول تقریباً برابر تقسیم شده است. خوانندهای که هر روز یک جزء بخواند، قرآن را در یک ماه به پایان میرساند.

به همین دلیل تقسیم قرآن به جزء در رمضان رایج است. بسیاری از مسلمانان هر شب در نمازهای شبانه یک جزء تلاوت می‌کنند تا قرآن تا پایان ماه کامل شود. جزء سی‌ام را به‌طور گسترده «جزء عم» می‌نامند، برگرفته از واژه‌های آغازین نخستین سوره‌اش، نبأ.

حزب

حزب به معنای گروه یا بخش است. هر جزء به دو حزب تقسیم می‌شود و در مجموع شصت حزب به دست می‌آید. حزب واحدی کوچک‌تر از جزء است. برای خواننده‌ای که وقت یک جزء کامل را ندارد، به‌عنوان بخش روزانه مناسب است.

منزل

قرآن همچنین به هفت منزل تقسیم شده است که بخش‌هایی برای خواندن در طول یک هفته‌اند. خواننده‌ای که هر روز یک منزل بخواند، قرآن را در یک هفته تمام می‌کند.

پیامبر ﷺ نکته مرتبطی درباره سرعت تلاوت آموختند. در روایتی که ابو داوود نقل کرده است، به یکی از صحابه توصیه فرمودند که قرآن را در کمتر از سه روز به پایان نرساند. دلیل بیان‌شده این است که خواننده به زمان نیاز دارد تا آنچه را می‌خواند بفهمد.

نشانه‌های رکوع و سجده

بسیاری از مصحف‌ها بخش‌های رکوع را نیز علامت‌گذاری می‌کنند. این نام از خم شدن (رکوع) در نماز گرفته شده است. نشانه‌ها مشخص می‌کنند یک بخش کجا پایان می‌یابد تا خواننده هنگام تلاوت در یک وقفه طبیعی بایستد.

مصحف‌ها همچنین محل‌های سجده (سجده) را نشانه‌گذاری می‌کنند. این نشانه‌ها به خواننده کمک می‌کنند بداند هنگام تلاوت چه زمانی سجده کند.

مرجع سریع

  • سوره: یک فصل. 114 سوره وجود دارد.
  • آیه: یک بند، که درون سوره‌اش شماره‌گذاری شده است.
  • جزء: یکی از 30 بخش با طول تقریباً برابر.
  • حزب: یکی از 60 بخش، که در هر جزء دو حزب وجود دارد.
  • منزل: یکی از 7 بخش برای قرائت هفتگی.
  • رکوع: بخشی که برای توقف هنگام تلاوت علامت‌گذاری شده است.

در ارجاعی مانند 2:255، عدد اول سوره و عدد دوم آیه است. جزء، حزب و منزل نظام‌های جداگانه‌اند. آن‌ها شماره‌گذاری را تغییر نمی‌دهند.

یک اشتباه رایج این است که جزء را طوری در نظر بگیریم که گویی سوره است. یک جزء می‌تواند از میان یک سوره آغاز شود، و یک سوره بلند می‌تواند از چند جزء بگذرد. هنگام برنامه‌ریزی قرائتتان، این دو نظام را از هم جدا نگه دارید.

تقسیم‌ها از کجا آمده‌اند

همه تقسیم‌ها از یک زمان نیستند. بیشتر دانشمندان بر این باورند که ترتیب آیه‌ها در هر سوره به دستور پیامبر ﷺ و پس از نزول وحی تعیین شده است. ترتیب سوره‌ها بحث گسترده‌تری دارد و دانشمندان درباره نحوه تثبیت آن اختلاف نظر دارند.

تقسیم‌بندی به جزء، حزب و منزل، همراه با نشانه‌های آن، بعدها به دلایل عملی افزوده شد. روایات این کار را به دورهٔ امویان نسبت می‌دهند و غالباً از حجاج بن یوسف، فرماندار عراق، نام می‌برند. نقطه‌ها و علامت‌های اعراب نیز پس از تثبیت متن استاندارد اولیه، به تدریج افزوده شدند.

این تقسیم‌بندی‌ها متن را تغییر نمی‌دهند. آن‌ها به مردم کمک می‌کنند قرآن را در بخش‌های منظم بخوانند، حفظ کنند و تلاوت نمایند.

چرا این تقسیم‌بندی‌ها اهمیت دارند

قرآن از خواننده می‌خواهد در معنای آن بیندیشد. می‌پرسد: «آیا در قرآن نمی‌اندیشند؟» (47:24). تقسیم متن به بخش‌های قابل مدیریت، همین اندیشیدن را ممکن می‌کند. خواننده می‌تواند یک حزب بردارد، آهسته بخواند و بپرسد که آن برای زندگی‌اش چه معنایی دارد.

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلْقُرْءَانَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَآ ٢٤

آیا در قرآن نمی اندیشند [تاحقایق را بفهمند] یا بر دل هایشان قفل هایی قرار دارد؟

سوره محمد (47:24)

یک برنامهٔ عملی می‌تواند از این تقسیم‌بندی‌ها بهره بگیرد. روزی یک صفحه برای معنا بخوانید و هفته‌ای یک حزب برای تلاوت منظم. یک جزء را هدف ماهانه بگیرید یا یک منزل را هدف هفتگی. واحدی را انتخاب کنید که با وقت شما سازگار است و بر آن پایبند بمانید.

اگر می‌خواهید تقسیمی را در مصحف پیدا کنید، شمارهٔ سوره و آیه بهترین نقطهٔ شروع است. نشانه‌های جزء و حزب در بیشتر مصحف‌ها چاپ می‌شوند، پس می‌توانید آن‌ها را با متنی که پیش روی شماست مطابقت دهید.

ادامه مطالعه