آموزش

شناخت قرآن

سوره‌های مکی و مدنی: تفاوت آن‌ها چیست

سوره‌های مکی و مدنی چیستند، ویژگی‌های معمول هرکدام، چگونه این تفاوت به خواندن قرآن کمک می‌کند، و نمونه‌هایی از هر دو.

6 دقیقه مطالعهبه‌روزرسانی ۲۹ مهر ۱۴۰۵

سوره‌های قرآن اغلب به مکی یا مدنی دسته‌بندی می‌شوند. این برچسب‌ها به‌طور تقریبی نشان می‌دهند که هر سوره چه زمانی نازل شده است، و این به خواندن آن کمک می‌کند. این مقاله توضیح می‌دهد که این دو اصطلاح چه معنایی دارند، هر گروه معمولاً از چه چیزی سخن می‌گوید، و چرا این تفاوت برای فهم متن اهمیت دارد.

دو اصطلاح

سوره‌های مکی پیش از مهاجرت پیامبر ﷺ به مدینه در سال 622 میلادی نازل شده‌اند. سوره‌های مدنی پس از آن مهاجرت نازل شده‌اند، که به آن هجرت می‌گویند.

دیدگاه رایج‌تر زمان را ملاک می‌گیرد، نه مکان. هر بخشی که پس از هجرت نازل شده باشد، مدنی به شمار می‌آید، حتی اگر در مکه نازل شده باشد، مثلاً در جریان یک دیدار یا فتح مکه. هر بخشی که پیش از هجرت نازل شده باشد، مکی به شمار می‌آید، حتی اگر بیرون از مکه نازل شده باشد، مثلاً در سفر.

برخی عالمان این اصطلاحات را به‌جای زمان بر پایه مکان تعریف می‌کنند. سوره‌های مکی آن‌هایی هستند که در مکه نازل شده‌اند، و سوره‌های مدنی آن‌هایی که در مدینه نازل شده‌اند. هر دو دیدگاه در تصویر کلی هم‌نظرند: دوره مکی نخست بود و دوره مدنی پس از آن آمد.

این برچسب‌ها در قرآن ذکر نشده‌اند. عالمان آن‌ها را از روایاتی که صحابه نقل کرده‌اند استخراج کرده‌اند. این باعث می‌شود برچسب‌ها ابزاری برای مطالعه باشند، نه بخشی از متن نازل‌شده.

ویژگی‌های معمول

این ویژگی‌ها گرایش‌ها هستند، نه قواعد. بسیاری از سوره‌ها ترکیبی از آن‌ها را دارند، و بر سر برخی سوره‌ها اختلاف است.

سوره‌های مکی معمولاً بر این امور تمرکز دارند:

  • ایمان به یگانگی الله، و رد بت‌ها.
  • آخرت، بهشت و آتش.
  • داستان پیامبران پیشین، مانند موسی، نوح و ابراهیم، که برای تقویت پیامبر ﷺ و جامعه کوچک او بیان شده است.
  • آیه‌های کوتاه با آهنگی قوی، و سوگندهای فراوان.
  • خطاب «ای مردم» (ya ayyuha an-nas) که با همه مردم سخن می‌گوید.

سوره‌های مدنی معمولاً بر این موارد تمرکز دارند:

  • احکام عبادت، خانواده، ارث، تجارت و عدالت.
  • قواعد مربوط به جامعه، از جمله جنگ و صلح.
  • برخورد با منافقان (munafiqun) و با اهل کتاب.
  • آیه‌های بلندتر و سوره‌های بلندتر.
  • خطاب «ای کسانی که ایمان آورده‌اید» (ya ayyuha alladhina amanu) که با جامعه مؤمنان سخن می‌گوید.

موضوعات در هر دو دوره تکرار می‌شوند

این برچسب‌ها توازن یک سوره را نشان می‌دهند، نه تنها محتوای آن را. سوره‌های مدنی هم درباره ایمان سخن می‌گویند و سوره‌های مکی هم از عبادت و رفتار آدمی.

آیت‌الکرسی نمونه خوبی است. این آیه در سوره بقره قرار دارد که سوره‌ای مدنی است، اما محتوایش توحید ناب است: یگانگی خداوند، حیات او و علم او. خواننده‌ای که انتظار دارد ایمان فقط در سوره‌های مکی مطرح شود، این نکته را از دست می‌دهد. خواننده‌ای که دوره سوره را می‌داند، می‌تواند ببیند چرا سوره‌ای مدنی با احکام آغاز می‌شود و همچنان به هسته ایمان بازمی‌گردد.

وقتی سوره‌ای را برای نخستین بار می‌خوانید، به سه چیز نگاه کنید. ببینید خطاب به چه کسانی است، آیا سوره به احکام می‌پردازد، و آیاتش چقدر بلند است. این نشانه‌ها دلیل قطعی نیستند، اما اغلب به دوره سوره اشاره می‌کنند. آنگاه تفسیر می‌تواند آن را تأیید کند.

چرا این تفاوت کمک می‌کند

معنای آیه وقتی موقعیتی را که به آن پاسخ داده است بدانید، روشن‌تر می‌شود. در مکه، مسلمانان نخستین گروهی کوچک زیر فشار بودند. آیات مکی مردم را به ایمان می‌خوانند و یادآوری می‌کنند که خداوند همه چیز را می‌بیند و می‌داند.

در مدینه، مسلمانان جامعه‌ای داشتند، حکومتی داشتند و مشکلات روزمره‌ای که باید حل می‌شد. آیات مدنی برای همان مشکلات حکم می‌آورند. تغییر موضوع، از تغییر شرایط پیروی می‌کند.

تحریم شراب را نمونه بگیرید. قرآن آن را در یک مرحله تحریم نکرد. سوره بقره نخست می‌گوید زیان نوشیدنی‌های مست‌کننده از سودشان بیشتر است (2:219). سپس سوره نساء به مؤمنان می‌گوید در حال مستی نماز نخوانید (4:43). سوره مائده تحریم نهایی را بیان می‌کند (5:90). هر سه سوره مدنی‌اند. دیدن آن‌ها به ترتیب، درک رویکرد تدریجی را آسان می‌کند.

دانشمندان در بحث نسخ (نسخ) نیز از تقسیم‌بندی مکی و مدنی بهره می‌گیرند. وقتی دو آیه با هم ناسازگار به نظر می‌رسند، دانستن اینکه کدام پیش‌تر آمده می‌تواند کمک کند. دیدگاه‌ها درباره میزان نسخ در قرآن متفاوت است، پس این موضوعی است که باید با استادی آگاه بررسی شود.

نمونه‌ها

سوره‌های مکی عبارت‌اند از الاخلاص، الکهف، یاسین و الملک. بیشتر سوره‌های کوتاه پایان قرآن مکی هستند.

نخستین وحی نمونه روشنی از مکی است. این وحی در غار حرا نازل شد و پیامبر ﷺ آن را پیش از هجرت دریافت کردند. آیات آغازین چنین‌اند:

ٱقْرَأْ بِٱسْمِ رَبِّكَ ٱلَّذِى خَلَقَ ١ خَلَقَ ٱلْإِنسَـٰنَ مِنْ عَلَقٍ ٢ ٱقْرَأْ وَرَبُّكَ ٱلْأَكْرَمُ ٣ ٱلَّذِى عَلَّمَ بِٱلْقَلَمِ ٤ عَلَّمَ ٱلْإِنسَـٰنَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ٥

(1) بخوان به نام پروردگارت که [همه آفریده ها را] آفریده؛ (2) [همان که] انسان را از علق به وجود آورد. (3) بخوان در حالی که پروردگارت کریم ترین [کریمان] است. (4) همان که به وسیله قلم آموخت، (5) [و] به انسان آنچه را نمی دانست تعلیم داد.

سوره العلق (96:1-5)

سوره‌های مدنی عبارت‌اند از البقره، آل‌عمران، النساء، المائده و النور. اینک آیه‌ای مشهور مدنی درباره ماه رمضان:

شَهْرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِىٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلْقُرْءَانُ هُدًۭى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَـٰتٍۢ مِّنَ ٱلْهُدَىٰ وَٱلْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍۢ فَعِدَّةٌۭ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا۟ ٱلْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا۟ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ١٨٥

[این است] ماه رمضان که قرآن در آن نازل شده، قرآنی که سراسرش هدایتگر مردم است و دارای دلایلی روشن و آشکار از هدایت می باشد، و مایه جدایی [حق از باطل] است. پس کسی که در این ماه [در وطنش] حاضر باشد باید آن را روزه بدارد، و آنکه بیمار یا در سفر است، تعدادی از روزهای غیر ماه رمضان را [به تعداد روزه های فوت شده، روزه بدارد]. خدا آسانی و راحت شما را می خواهد نه دشواری و مشقت شما را. و [قضای روزه] برای این است: شما روزه هایی را [که به خاطر عذر شرعی افطار کرده اید] کامل کنید، و خدا را بر اینکه شما را هدایت فرموده بزرگ شمارید، و نیز برای این که سپاس گزاری کنید.

سوره البقرة (2:185)

به تفاوت لحن این دو قطعه توجه کنید. نخستین کوتاه و پرشتاب است و بر خواندن و آفرینش تمرکز دارد. دومی دستوری عملی در جامعه‌ای است که از پیش با هم روزه می‌گیرند و عبادت می‌کنند.

سوره‌های مورد اختلاف

دانشمندان درباره همه سوره‌ها هم‌داستان نیستند. الفاتحه در بیشتر فهرست‌ها مکی شمرده می‌شود، هرچند برخی دانشمندان می‌گویند دو بار نازل شده، یک بار در هر دوره. سوره الرعد و سوره الانسان نیز مورد اختلاف‌اند.

برخی سوره‌ها آیاتی از هر دو دوره را در خود دارند. سوره الحج یکی از نمونه‌هایی است که دانشمندان درباره آن بحث می‌کنند. هنگامی که در سوره‌ای به آیه‌ای برمی‌خورید که گویی به دوره دیگر تعلق دارد، سودمند است که ببینید دانشمندان تفسیر درباره آن چه می‌گویند.

خواندن با توجه به ترتیب

ترتیب مصحف ترتیب نزول نیست. سوره البقره در مصحف نخستین سوره است، اما در مدینه و پس از بسیاری از سوره‌های مکی نازل شده است. ترتیب مصحف برای قرائت تعیین شده است، نه برای ترتیب زمانی.

اگر می‌خواهید نزول را به همان ترتیبی که رخ داده دنبال کنید، می‌توانید فهرستی زمانی از سوره‌ها را بخوانید. راه ساده‌ای برای شروع این است که یک سوره مکی و یک سوره مدنی را کنار هم بخوانید. توجه کنید که هر یک از خواننده چه می‌خواهد و بافت موقعیت چگونه سخن آیات را دگرگون می‌کند.

ادامه مطالعه